Z PROBLEMATICZI CZAsników niemiecczégò pòchòdzenia w kaszëbiznie

 

Vladislav Knoll, FF UK Praha

 

Cëzé wpłiwë zasygają òddzeloné elementi mòwë, to znaczi ôrtë słów, syntaks, mòrfòlogijã nierównomierno. To zanôlégô przede wszëtczim na dzejach regionu, natërze ë stosënkach ze sąsednyma nôrodama. Przewôga cëzégò jãzëka w gwësnym òbszarze, nôbarżi socyjalnô, kùlturnô, pòliticznô abò hańdlowô mòże równak spòwòdowac interwencëjã w spòdlewi dostónk słów ë do ôrtu wërażeniô. Në wpłëwë wszelëjakò wnikają do jãzëka ë dopasëwają sã do niego. Niechtërné mowë są baro konserwatiwné ë króm starich pożëczków twôrzą kalczi ë nie dozwolują wikszé zasydżi.. Òglowò mòżnô rzec, że wpłiwë krewnych mów są jintegrowóné letczi ë czasama je drãgné je òdrazu pòznac. Niechtërné jãzëczi pierwòszną forma cëzégo wërazu tëli nie mieniają, ale we wszelczim wëpadku mùszą jakòs przëjic cëzy element do swòjégò systemù.

Kaszëbizna objimá główno wpłiw zápádnogermańsczich dialektów[1], od 15égo stalatégo rosce wpłiw lëteracczi pòlaszëznë ë równak nie smiemë zabôczëc ekspanzëji wialgòpòlsczich gwôr na Pòmòrzé[2]. Òstóné mòwë dzalałë na kaszëbiznã bezmała blós bez pòstrzednictwò niemiecczi abò pòlsczi mowë[3]. Z pòzdrzatkù na jawernotã, że Kaszëbi prakticzno bez całą swòją historëją ùżiwalë jeden abò òba sąsadné jãzëczi jakno socyjalno ë kulturalno barżi prestiżną formã, wpłiwë òbùch mów nalézómë w całim systemu ë we wszëtczich ôrtach słów. Pòlaszëzna je mô baro blësczé stosënczi do kaszëbiznë ë téj je czãsto dosc kòmplikowóné nalézc gwësną greńcã midzë czëstą kaszëbizną ë wërazama, jaczé sã do pomorsczich gwôr dostałë z pòlaszëznë. Pëtanié niemecczégo wpłiwu je barżi kòmpleksné, bo w kaszëbsczim widzymë wërazë różny staroscë, pochodzeniô ë gradu jintegracëji w systemu. Nôstôrszé słowa ju czësto nie są cëzym elementã w słowiańsczi mòrfòlogije, czasama nie muszimë zarô, że słowo òsta przëjité  z germańsczich dialektów, ale nômłodszé słowa, w wikszoscë nôwicy dosebné do standardowò-niemiecczich jesz nie są pôłno jintegrowóné ë zachowiwają sã jinaczi jak zwëkłé słowiansczé słowa[4].

Żelë chcemë òbjektiwno badérowac pëtanié niemiecczégò wpłiwù na kaszëbiznã, mùszimë sã na całi problem pòzdrzéc w zôpôdnosłowiańsczim kòntekstu, bò wszëtczé në mòwë sã gwësnym ôrtã ë gradã némù wpłiwù pòddałë. Nie mało pierwòszno niemiecczich wërazów ë zjawisków bez zôpôdnosłowiańsczé jãzëczi wanożëło, czãsto bez dzãka kùlturnémù zasygù czesczëznë. W kaszëbiznie mòżemë rozeznac òsobné warstwë nëch pòżëczków wedle jich fòneticzny ë czãsto téż mòrfòlogiczny strukturë. Timczasã czéj w pòmòrsczich ë pòłôbsczich dialektach przewôżôł dolnoniemiecczi wpłiw (króm gwësny òficëjalny pozycëji westrzódnomiemiecczégo w administratiwnych sprawach ë kùltùrze), przede wszëtczim z pôłnia sã tu dostôwają cechë westródnoniemiecczé (wpłiwają na pòlaską, serbołużëcką ë dzélama czeską mòwã), z Czech téż bawarsczé. Nôstôrszé niemiecczé pòżëczczi w kaszëbiznie sã téj czãsto nalézają téż w pòlaszëznie, abò téż w czeszczëznie.

 

Pòglądowim przëmiarã jintegraceji gwësnégò ôrtu słowa, przëjitégo z różnëch formów z jãzëka pòsôdającégò jinszą mòrfòlogiczną strukturã do słowiańsczégò jãzëka nama mòże pòsłużëc kasz§ëbsczi czasnik niemiecczégò pòchòdzeniô. Co sã dotikô czasnika, mòżemë badérowac przédno jegò zarégòwanié do słowiańsczi kònjugacëji, wërażanié aspektualnotë ë z tim sparłãczoné twòrzenié dalszich fòrmów ë wëwòdzonych czasników abò jinszich ôrtów słów z pòmòcą prefiksów ë sufiksów. Wicy w wëpadkù kaszëbiznë mòżnô badérowac jiné zachòwiwanié czasników przëjitich w różnëch cządach ë pòrównac nen sztãd z niemiecczima pòżëczkama w dalszich zôpôdnosłowiańsczich mòwach.

Przë przërëchtoewanim swiądë z badérowaniégò fòrmów ë ùżicô niemiecczich czasników w kaszëbiznie mùszimë rechòwac z jich różną teritorialną, czasową ë stilową distribùcëją . Spòtikómë sã z òbszarowò ògreńczonyma wërazama abò fòrmama ë kònjugacëjam, charakteristicznëma dlô gwësné gwarowé karno[5]. Dlô cządu, czéj mòżemë szlachòwac rozwij kaszëbiznë jakno gôdóny ë lëteracczi mòwë z pòmòcą tekstów zapisanych abò złożonych badérama abò zapalonyma (przede wszëtczim òd drëdżi pòłwë 19égò stalatégò) mùszimë rechòwac z dôwanim pierszëznë gwësnych słów w dzałach abò zôpisach z różnëch òbszarów ë najé swiądë są direkt zanôleżné òd môlów pòchòdzeniô òsobnëch tekstów, jich charakteru ë stilu. Z czasów przed r. 1920 mómë wikszosc zòpisów słowińsczi gwarë (tekstë Hilferdinga, jaczé przepisóné kòlë Cenôwë, Rudnicczi, Lorentz), nòbarżi równomierno są zastãopioné wszëtsczé gwarë w tekstach Pòmòrsczich tekstach F. Lorentza. Stara ò normalizacëjã abò wikszi grad stilisticzny elegancëji pisóny kaszëbiznë skùtkùje, że réga auùtorów sã główno w pòezëji ë gazétnictwù ùchilëje do gwësnégò pùrizmù w stosënkù do niemiecczégò ë króm spòsobów charakteristicznych dlô kaszëbiznë ùżiwają swòjégò wëksztôłceniô w pòlsczi lëteracczi mòwie ë ji stilisticznych tradicëjów. Wikszim dostónkã aktualno ùżiwónëch wërazów niemiecczégò pòchòdzeniô są barżi letczé żanrë, dze nalézóm§ë stil żëwégò lëdowégò kôrbieniô ë dialogów, to je òpòwiôdka ë fejeton -  zdrzadłã pòznaniô są téj dlô naj przede wszëtczim A. Bùdzysz jakno zastãpca nordowégò dialektu ë A. Labùda piszący we westrzódnym. Dlô pòznaniô òsobnych fòrmów wëwòdzonëch òd pierwòtnëch niemiecczich pòżëczków są nie mało zwëskòwné wialdżé słowarzë, òbjimającé króm òbjasnieniô wërazów téż przëmiarë krótczich zdaniów – chòdzy główno ò słowôrz Lorentza ë Ramùłta dlô stôrszégò cządu ë słowôrz Zëchtë dlô nowszi cząd. Pò 1989 r. sã corôz wicy pòjawùje gwësny pùrizm w szosënkù do pòlsczich słów ë pisôrzë ùsyłują ò szekanié pierwòtnokaszëbsczich czëtanim tekstów Młodokaszëbów ë Zrzeszińców. Mòżnô tedë zgranąc, że przë badérowanim tégò pëtaniô sã spòtikómë z różnicama w ùżiwanim wërazów ë kònstrukcëjów niemiecczégò pòchòdzeniô w pòprzek hòrizontalnym, ale téż wertikalnym dzelenim jãzëka.         

 

Jilosc czasników niemiecczégò pòchòdzeniô w kaszëbsczim je baro różnorodô ë niemiecczi element czasama zasygô jaż do spòdlewégo dostónkù kaszëbsczich słów. Òglowò mòżemë rzec, że midzë nëma czasnikama nalézómë w wikszoscë spòdlëwé wërazë, chtërné bëłë niemiecczima sąsadama Kaszëbów czãsto ùżiwóné ë wëgòdno sã tak dostałë do codzenny gôdczi Kaszëbów (napr. Modalné czasniczi ë kònstrukcëji tipù brëkòwac[6], miec nót[7], darwac[8]), terminologiã z wszelëjaczich òbszarów lëdsczi dzalalnoscë, jak napr. hańdlowô, mòrskô, gbùrskô ë wialgô réga dalszich wërazów. Në pòżëczczi czãsto dobëłë nad pierwòtnyma słowiańsczima wërazama (ale mògłë téż wespółjistniec, słowniańsczé wërazë sã mògą pòjawiac abò wrócëc w stosënkù z pòlsczim wpłiwã), abò dokładné słowiańsczé ekwiwalentë czësto nie jistnielë (żelë chòdzy ò wërazë doiticzącëch sã nowich jawernot ë dzałań). Jinszim karnã są czasniczi, chtërné są gwësnym òrtã apartné ë téj sã jich znaczenié jakòs rozróżniuje òd słowiańsczich czasników, biwają midzë nima czasniczi wërżającë jintenzitã akcëji (drawòwac[9] X biegac), czasniczi wczuwné abò ònomatopojiczné (cmùlëc[10], bablac[11]).  Jinszé karno czasników są taczé, jaczé sã halalë z niemiecczégò szeroką régã wszelëjaczich znaczeniów, jaczé w kaszëbiznie nie bëło mòżlëwé wërazëc dokładno jednym – ùżëcé jednégò niemiecczégò czasnika szpôrowało słowa ë czasama téż przëstôwczi, brëkùnk jaczich sã kòle niemiecczégò słowa nie òdczëwôł takò pòtrzébny (driwowac[12]).

Bezmała wszëtczé miemiecczé pòżëczczi mają w infinitiwù zamiôst pierwòtnégò –en sufiks –ovac, rzadczi -ac[13]. Konjugacëjô –ô/-ac sã dotikô przede wszëtczim starszich dolnoniemiecczich pòżëczków (halac[14], lëdac[15], warac[16]) abò słowińsczich kòntrahòwónych fòrmów, jaczé òdpôwiôdają fòrmam z sufiksama -uje/ovac w òstónych kaszëbsczich dialektach (brukac, dirac[17]). Rzadkô kònjugacëjô -i/ic sã doticzi môłi lëczbë pòżëczków wszelëjaczégò pòchòdzeniô (trafic[18], lëmic[19], cmùlëc). Reszta czasników mô w wikszoscë konjugacëjã  uje/ovac ë òbjimô czasniczi pòichodzeniô dolnoniemiecczégò (jiwrowac sã[20], brëkowac, bédowac[21]), czasniczi pierwòtno westródnoniemiecczé, jaczé są wespółné z pòlaszëzną ewentualno z dalszima słowiańsczima mòwama (malowac, hańdlowac, frasowac, hamòwac, ladowac, żeglowac ëtd.). Czasniczi romańsczégò pòchòdzeniô (przede wszëtczim francëzczé pòżëczczi w niemczëznie) pòsôdają w kaszëbiznieróżno òd wiksziscë pòlszich czasników sufiks –érac, dosebno jak pòtocznô czeskô mòwa (prezentérowac, notérowac – prezentować, notować)[22].  W òstónych zôpôdnosłowiańsczich mòwach je sytuacëjô dosc dosebnô, pòłôbskô mòwa ùżiwa nôwicy kònjugacëjã –oje/ot[23], nôczãstszi niekòntrahòwóno.

Niemiecczé słowa òstałë słëchaczama przejité w fòrmie, jak jã mówcë słowiańsczégò jãzëka czëlë ë dłëgòdérëjącëm ùżëwónim sã téż në słowa pòddałë tim samëm fòneticznym zmianóm jakno òstóné słowa. W kaszëbiznie chòdzi przede wszëtczim ò samòzwãczi, konkretno ò przéńdzenié pierwòtny dołżënë w jakòsc (lîden > lidac > lëdac, brûken > brukovac > brëkòwac)[24] ë labializacëjã. Tak sã mòżemë trafic z mionczeną stôrszich kasz§ëbsczich pòżëczków dolnoniemiecczi rózdżi ë nowiészich górnoniemiecczich słów, jaczé dobiwają nôbarżi w dtrëdżi pòłwie 19égò stalatégò (ridowac X rajtowac[25], léwrowac – lifrowac[26], rižowac/rizowac/rézowac X rajzowac[27]). Miónczëją so tak samò niemiecczé pòżëczczi z pòlaszëznë westrzódnoniemieczégò pòchòdzeniô ë pierwòtné kaszëbskò-niemiecczé fòrmë dolnoniemiecczi rózdżi (reknac X rechòwac[28], redowac X ratowac[29]). Jakno przëmiôr rozróżnieniô sã znaczeniów midzë wczesni ë pózni przejitëma fòrmama je mòżnô nadczidnąc òpòzycëjã brëkòwac – brauchowac[30]. Nie do òpùscëniô je pëtanié kònkùrencëji niemiecczich pòżëczków ë jich słowiańsczich równowôrtnych słów (warac ë dérowac procëm bawic ë trwac).

Chcemë le so pòzdrzéc, jaczim ôrtã so pierwòszno germańsczé słowa wërowniałë z kategòrëją aspektu, chtërną w germańscich mòwach w rozcygù dosebnym do słowiańsczich nie nôlézómë. Przëtim je wôrtné do zanotowaniô, że w gwarze słowińsczé sã aspektowé różnicë òdczuwalë corôz mni ë téj w zapisanych tekstach czasama mòżemë nôlézc téż fòrmë, jaczé w słowiańsczi gwarze brzëmią perznã niezwëczajno ë pòwstalë ònë własnie pòd wpłiwã niemiecczi jinertnoscë w stosënkù do aspektu (Gogolewski 69-70). Spòdlëwą fòrmą ùwôżajã minimialno zmienioną fòrmã pierwòsznégò niemiecczégò czasnika bez jaczichkòlwiek prefiksów abò wtórnych sufiksów, téj jidealnoopiérze m˙ogłë rozwinąc slédné fòrmë ä wariantë wedle brëkòwaniów mòwë.

Wikszosc czasników niemiecczégò pòchòdzeniô je w kaszëbiznie w spòdlëwi fòrmie jinfinitiwù  niedokònónô abò dwùaspektowô, dosebno jak w jinszich słowiańsczich mòwach, niemiecczé słowò pierwòszno aspekt nie rozróżniwô ë mòże gò dostac le dopiérze dalszim ùżiwanim w słowiańsczi mòwie. Niemiecczé słowa so tak niechawają aspektową niegwësnotã. Në czasniczi mają sufiks –owa- ë z nich mòżemë gwësné karno ùwôżac wedle jich znaczeniô barżi za niedokònóné (darwac, warac). Z czasników jaczim –ow- felëje je pôra słów barżi dokònónô, jako napr. szerokò ùżiwóné halac (abò téż alac) ë trafic. Za niedokònóné abò dwùaspektowé czasniczi mòżnô trzëmac fòrmë słów merkac[31] ë krëgac [32].

Bezmała wëmiarłi czasnik krëgac je tëli cekawé jakno przëmiôr jintegracëji czësto niemiecczégò czasnika dpo słowiańszczëznë, że je wôrt sã na niegò pòzdrzéc blëżi. Jegò spòdlëwé znaczenia są dostac, łapsnąc, dac co na jaczi môl, wzyc z jaczigòs môlu. W zachòwónych tekstach sã czasnik krëgac/krac pòjawùje w wikszoscë jakno dokònóné -  w ùszłim czasu. Żelë bë më ùwôżalë nen czasnik za dokònóny, më be nie nôlazlë jegò aspektową pôrã. Dwuaspektownota je do widzeniô przede wszëtczim w terôczasnym czasu – aspekt zanôlégô òd pòzdrzatkù gôdôcza, nie òd fòrmë. Napr. zdanié  Kòżdą niedzelą jô krëgą òd niegò talôr mòżemë rozmiec pò pierwszé w przińdny mëslë (dostanã), pò drëdżé jiteratiwno (dostôwóm). Dokònónosc mòżnô pòdsztrichnąc dodanim przësłówkù, napr. Të piądze të krëgôsz witro. W ùszłim czasu, jak ju mómë rzekłé, nôlézómë przédno znaczenié dokònóné, napr. Òn krëgôł to dzéwczã za rãkã, ale mòżemë téż nôlézc niejednoznaczné przëmiarë, napr. Krëgëlë ù niegò, co le chcelë (dostalë abò dostôwalë). Dlô dokładniészégô wërażenié dokònónoscë (prédno w przińdnym czase) mómë w nordowò-zôpôdnych gwarach fòrmã twòrzoną z sufiksu – téj napr. Té sę rédéjesz, że té krégnjesz dészę (Skôrb 122), ale w słowińsczim Ale jô ce krą doch (Hilferding 4-407). Tak własnie pòwstôł nowi czasnik krëgnąc, jaczi w gôdónych gwarach pòdczorchiwô dokònónosc dóny mëslë. Chcemë le so pòkazac pòzdrzatk wëbitnëch kaszubòznawców na nen czasnik. Cenôwa pòkazéwô wërazno aspektową różnicã midzë czasnikama krëgac ë krëgnąc we swòjich wariantach tekstów Hilferdinga[33] taczim ôrtã, że dokònóné znaczenié wërôżô czasnikã krëgnąc, napr. Òn krëgnął sobie jednégò krôwca (Skôrb 128, zamiôst zwëkłégò krôł). Czasniczi krëgac ë krëgnąc są tak bez niegò własnie ùwôżóné aspektową pôrą (dostawac, dostac). Czësztą òpòzycëjã krëgac (otrzymywać, dostawać, 138) – krëdnąc wspòminô Ramùłt. Procëm nim stoji Lorentz, jaczi we swòjim słownikù trzëmie krëgac za czasnik  dwùaspektowi ë nen pòzdrzatk dokłôdô z pòmòcą przëmiarów (I.377). Nen sóm czasnik mòżnô trafic téż w kaszëbiznie nôblëższich mòwach. W mòwie pòłôbsczi òstałë zachòwóné fòrmë kriģot z ùszłim czasã kriģol (Polański 84-85) nawet z jednym zdaniã[34], chòc dlô tégò nie mómë dôkôzów, mòżemë domëslëc, że aspektowé ùżëcé négò czasnika w pòłôbsczim bëło dosebné jakno w słowińsczim.dokòn bez kòntekstu. Òpòzycëjã nôlézómë w serbołużëcczich, prédno w dolnoserbołużëcczim, dze je fòrma krydnuś (pierwòszno wedle krygnuś ë naturalno dostaś) jesz lëterackô – procëm ni stoji czasnik krygaś (ja krygam/kryžom, Muka 74). W górnoserbsczi mòwie jistniałë fòrmë krydnyć/krynyć procëm niedokònónémù czasnikù krydować.

Za dokôz dwùaspektownoscë rédżi pierwòszno niemiecczich czasników mòżëma trzëmac mòżlëwé dokònóné dôłmaczenié czãsto sã pòjawùjącëch fòrmów ùszłégò czasu w słowińsczi ë nordowi kaszëbiznie znaczenim. Tak napr. we zdanim Wo vjeczór zanjécëlë... wogjiń, żebë ti zajachająci zdôleka tę zôvadę merkalë (Budzisz 1982: 3) abò Bédowôł nąm dobri wieczór (Lorentz 1958: 28) mòżnô znaczenié czasników rozmiec barżi dokònóno. Rozmieje sã, że króm nëch prostich fòrmów mòżemë ùtwòrzëc z pòmòcą przëstôwków jednoznaczno dokònóné fòrmë. Dosebno jak kòle czasników czësto słowiańsczich  téj mòżemë ùrôbiac aspektowé pôrë tak jakò më to widzelë w wëpadkù czasników pòdstrëchùjącëch swòjã dokònanosc dostôwkã –ną- (napr. rëknąc). Niezwëkłim dostôwka je –éwac, jaczé sa nalézô kòle haléwac, niedokònóny òpòzycëji czasnika halac z mòżlëwim jiteratiwnym szëkã.  W kaszëbiznie nie spòtikómë ùżëcé niemiecczich przëstôwków jak no znajemë z pòłôbsczi mòwë, co taczégò je baro rzadczé. Czësto zwëkłé je równak robienié prefiksowich kalków abò, rzeczemë le, półkalków, czéj przed niemiecczim dërżeniã nalézómë słowiańsczi przëstôwk, jaczi je dokładnym dôłmaczenim òriginalnégò niemiecczégò przëstôwkù.

Nôwicy sã téj aspektowé pôrë zwëczajno ùrabiają z pòmòcą słowiańsczich przëstôwków, zasadniczo tëch samëch jakno kòle słowiańsczich słów. Tak, jak ju mómë rzekłé, mòżemë pòdsztrichnąc aspekt gwësnégò czasnika (ë napr. wërzec przińdnota), jaczi bë bëło mòżlëwé wërazëc téż le samim czasnikã w pierwòszny fòrmie. W wëpadkù, że znajemë słowò z tim samëm znaczenim słowiańsczégò pòchòdzeniô, przëstôwk mòże bëc nen sóm (zaszpelowac – zagrac). Òglowò, przëstôwk za- mòże òznôczac zatchłosc, jadnokrotnosc, téj takò wëwodzony czasnik mòżnô trzëmac za prostą procëmnotã prostim czasnikóm ze znaczenim czasowò nieògreńczonym (meldowac -  zameldowac, bédowac – zabédowac tak téż pò pòlskù - zaproponować). Dalszé dokònóné òpòzycëji pierwòszno aspektowò niegwësnych czasników sã ju mògą ùrabiac z pòmòcą wszelëjaczich jinszich przëstôwków -  zanôlégô na ôrtu dzejnotë, chtërny chcą wësłowic.   

Ùżëcym przëstôwków téj mòżemë pòkazac nasëcenié abò przesëcenié (z przërostkama na-, wë-, napr. wëbrëkòwac, nalëdac), atenuatiwnosc (pòlëdac), pòczątk, tj ingresywnosc (zadrawòwac), czerënk (przëdrawòwac – ùdrawòwac) abò procëmné znaczenié (halôj mie kléd - òdhalôj mie kléd), niewialdżé mëslowé różnicë, jak je charakteristiczné dlô słowiańsczich mów (napr. jintenzywnosc przede wszëtczim w hańdlowim znaczenim: przebédowac – bédowac wicy, pòdbédowac – bédowac mni, nabédowac – bédowac wiele, kùmùlatiwné)  ë régã dalszich znaczeniów, jaczé sã dosebné do zachòwiwaniô sã czasników słowiańsczégò pòchòdzeniô. Wôrt do òbezdrzeniô je pòsuwk znaczeniégò w wëpadkù brëkòwaniô gwësnych przëstôsków. Bëlnym przëmiarã nama mògą służëc słowa jakno wëlëdac w znaczenim ùmrzec, ùhalac jakno ùkrasc ë zawarac w znaczenim trzëmac za narã. Òsoblëwim przetrôfka je je gwësnô lëczba czasników, wëwòdzonych òd słowa halac jakno zahalac, ùhalac ëtd., jaczé bë mòglë swiôdczëc téż ò hòmonymnoscë dolnoniemiecczich halen (gniem. holen) ë hallen (gniem. halten). Króm gwôsnych czasnikòwich fòrmów wërażô aspekt téż przëdownikòwi pasywny przëczasnik ë jistnik, pòwstałi òd czasnika. Z pòzdrzatkù na to, że wikszosc niemiecczich czasników sã òdmianiô w kònjugacëji  -uje/owac abò –ô/ac, przëszasnik, jaczi sã, jak wiémë w kaszëbiznie ùżiwô téż dlô ùrabianiô òsoblëwégò perfekta, mô fòrmã tipù bédowóny, halóny ë jistnik bédowanié, halanié. Réga taczich jistników òsta, dosebno jak w pòlszim (ë stądka w wschodniosłowiańsczim), przëjitô direkt z niemiecczégò (napr. liwrunk). Kaszëbską apartnoscą, pòwstałą pòd wpłiwã pòlsczich słów łacënsczi rózdżi, je romańsczi kùnôszk –ëcëjô (bédacëjô, liwracëjô).  

W kaszëbsczim mòżnô jednak w gwësnych przëtrôfkach wërazëc aspektowé różnicë téż jinszim ôrtã ë to z pòmòcą rzekòmégò niemiecczégò òdłączonégò przëstôwkù (własnie przësłówkù). Mòżemë to nazwac ùżiwanim perifrasticznym, ale mòżemë gò nôlézc blós przë òznôczanim czerënkù (króm tipù jic/wzyc mët – niem. mitbringen). Tak mòżemë rozmiec dokònóno ë jednokrótno wërażenié szedł rën/bën jakno wszedł ë szedł bùten jakno wëszedł (napr. Lorentz Teksty 10). To je dokładno analogicznô kònstrukcëjô, jakô Kaszëbi czëlë kòle swòjich germańsczich sąsadów. Perifrasticzné wërażenié aspektu jinszégò ôrtu z gwësnym przecëskã mòdalnoscë spòtikómë kòle czasnika krëgac. Żelë sã nen czasnik pòjawi z przësłówkã ë przëdownikã abò w drëdżim wëpadkù z substantiwizowónym czasnikã pò przëmionkù do[35], mô wërazno dokònónë znaczenié, téj napr. zdanié Më krëgali nasze miechi chùtkò pôłno mòżn¨w dzysdniowi kaszëbiznie wësłowic më napôłnilë ë zdanié Téwò të nie krëgôsz wicé do widzeniô rzeczemë nieùzdrzisz. (Lorentz: PW: 377). Në perifrasticzné fòrmë wërażaniô aspektu równak dzys w kaszëbiznie bezmała nie trafimë.

Pëtanié jintegracëji niemiecczich czasników do kaszëbiznë je baro kòmpleksné ë bez wątpieniégò na niegò mùszimë zdrzéc z pòzdrzatkù rolë leksyczi niemiecczégò pòchòdzeniô w kaszëbinie òglowò. Apartną céchą, jaką mòżemë pòdszukòwac le kòle czasników, je aspekt, nie miało mést szëkù sã tuwò wicy zajimac samą aspektualnotą kaszëbsczich słów, jô chcôł le pòmerkac czile òsoblëwich przëtrôfków, przëbôczëc czile problemów, jaczé są z bëcym niemiecczich czasników w słowiańsczi mòwie, tuwò na przëmiaru kaszëbiznë, sparłączoné. Wedle mòjégò badérowaniégò nad kaszëbsczima tekstama z różnych epòchów òd prôwdzëwich pòczątków kaszëbsczi pismieniznë, mògã rzec, że côłé no pëtanié je dosc zanôleżné òd aktualnégò wpłiwù jednégò abò drëdżégò z kùlturno-socyjalno pòtãżnych mów na Pòmòrzim. Widzymë, że pierwòszny stój, jaczé sã wicy ùtrzimôł w môlach, dze béł germansczi wpłiw nôsylniészi, bëło przëjimanié niemiecczich słów bez wialdżich zmianów, zwëczajno w znaczenim dwùaspektowim, tak jak pòjãcé aspektu w słowiańsczich ë germańsczich mòwach je dosc różné. Niemiecczé czasniczi sã wedle fòneticznych zmión, jaczé zanôlegają òd rózdżi ë warstwów òsóbnych słów dopasëwalë do słowiańsczégò aspektualnégò systemù ë jegò mòżlëwòtów wërażania. Nen proces sã robił chùtczi téż pòd wpłiwã pòlaszëznë, gwësné niemiecczé kònstrukcëji ë słowa mùszelë w gôdce lëdzy biôtkòwac z fòrmama nôprzód lëterackò-niemiecczima ë pòtém pòlsczima. Pòlaszëzna, òkróm jinszégò mia ë mô téż gwësny wpłiw na ùżëcé, wëzdrzatk ë wëbiór niemiecczich słów. Òglowò jednak mùszimë pòwtorzëc, że niemiecczi element w kaszëbsczich czasnikach je tëli apartny dzãka historiczno-socyalnémù rozwiju regionu, że je pò prôwdze wôrt pògłãbiac nasze badérowanié w nym fachù nie le dlô samégò kaszëbòznawstwa, ale ë z dowòdów barżi ùniwersalnych – chòdzy doch ò apartny tip wzôjnégò dzejaniô czile dosebnych ë cëzych jãzëków na nie za wialdżm òbszaru.

 

Literatura

Ożdżyński, J., Zapożyczenia niderlandzkie w polskim słownictwie morskim. Slavia Occidentalis 43 (1986), 107-127 Praha 1966

Breza E., Zapożyczenia [niemieckie] w kaszubszczyźnie, Litery, VIII, nr 3, 1969.

Gogolewski S.: Wpływy niemieckie na kaszubski system czasów przeszłych. in: RKJ ŁTN IX/1963, s. 69-75

Hinze F.: Die deutschen Lehnwörter in Pomoranischen. Berlin 1963

Hinze F.: Wörterbuch und Lautlehre der deutschen Lehnwörter im Pomoranischen. Berlin 1965

Popowska-Taborska H., Specyfika leksykalnych interferencji kaszubsko-dolnoniemieckich, Z Polskich Studiów Slawistycznych, seria IX, Warszawa, 1998.

Hilferding A.: Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza. in: Kolberg, O.: Dzieła wszystkie. Wrocław 1965, s. 311-452

Lorentz F., Teksty pomorskie czyli słowiańsko-kaszubskie, z. II, Kraków, 1914.

Lorentz F., Teksty pomorskie, Kraków, 1924.

Lorentz F.: Slovinzische Texte. St. Petersburg 1905

Nitsch K.: Północno-polskie teksty gwarowe. Kraków 1955

Nitsch K.: Wybór polskich tekstów gwarowych. Warszawa 1960

Zaliznjak, A.A., Šmelev, A.D.: Lekcii po russkoj aspektologii. München 1997

Lorentz F.: Geschichte der pomoranischen (kaschubischen) Sprache). Berlin – Leipzig 1925

Holvoet, A.: Aspekt a modalność w języku polskim na tle ogólnosłowiańskim. Wrocław 1989

Guławska, M.: Aspektualität im Polnischen und Deutschen. München 2000.

Lomov, A.M.: Očerki po russkoj aspektologii. Voronež 1977.

 

   

 



[1] W wëpadkù kaszëbiznë je dokładniészé gadac ò wpłiwù zôpôdnogermańsczim, bò szczególno na Pòmòrzim pierwòtno przewôżô żiwiół dolnoniemiecczi, nëderlandsczi ë dzélama též frizyjsczi. To znaczi, że gwôsny dzél kaszëbsczégò dostónkù słów je dosebniészi do nëderlandsczégò abò téż anielsczégò jak do (górno-)niemiecczégò. Dlô ùprosceniô ë wedle tradicëji równak gôdajã przede wszëtczim ò niemiecczim wpłiwù.

[2] Dlá najich sztudijów je wôżné do ùswiadomieniô, że wialgopolsczé gwarë pomorzô objimają dosebno jak no gwarë kaszëbsczé gwôsny dostónk dolnoniemiecczich ë pozniészich pożëczków

[3] Włącznie niemiecczich wërazów, jaczé sã dostałë do kaszëbiznë bez pòstrzednictwò pòlaszëznë abò słowiańsczich słów, jaczé wrócełë z nimiecczich gwôr (tip greńca). Pòr. Sytuacëjã w ùkrajińsczim ë białorusczim, dze nalézómë całą régã pòlsczich słów westródnoniemiecczégò pòchòdzeniô (napr. рахувати  рахаваць)

[4] Nôbarżi poglądowim przëmiarã są adwerbia ë adjektiwa jak no doch, dëcht, grób procëm taczim wërazóm jak no gwësnota  ëtd.

[5] Je znóné, że nordowé gwarë zachowiwają wicy niemiecczich wërazów, czasama téż wicy dolnoniemiecczich wërazów, bò tam mieszkeństwò bëło nôwicy mieszané. Niemiecczi wpłiw béł téż zwëczajno wikszi na òbszarach, jaczé nie bëlë pòlsczé ani za II. Rzeczëpòspòliti. Apartnym przëmiarã je gwara słowińskô, jakô sã pòd kùńc w niemiecczim òkòlim rozpùscëło (pòr. fragmentë Z. Sobierajsczégò z bõjkama, zapisanyma mni jak  50 roków wszesni M. Rudnicczim) ë jesz w cygłëch tekstach nalézómë wikszą lëczbã niemiecczich słów ë strukturalnych cechów jak w jinszich kaszëbsczich gwarach.

[6] Z dn. Brûken (gn. Brauchen, nëd. (ge)bruiken = ùżëwac), pòr. koczewsczé brukować

[7] Pòr. gn. Nötig haben, nëd. nodig hebben

[8] Téż dargac, z dn. darven (gn. dürfen, nëd. durven = òdwôżëc sã), pòr. pòmòrskòniem. Dörgen (Hinze 1965: 159)

[9] Z dniem. draven (gniem. traben)

[10] Pòr. gniem. schmunzeln, nëd. smuilen, czes. cumlat

[11] Z niem. babbeln, pòr. Czes. blábolat

[12] Z dniem. drîven, nëd. drijven, aniel. drive, gniem. treiben

[13] Lorentz 1925: 139, 141-2

[14] Z dniem. halen (gniem. holen, nëd. halen), z kaszëbsczich pomnikow sã nen czasnik nalézá ju w Mostnikowich Piésniach (hálay 38, 169) (Hinze 1965: 228), to samé słowo jistnieje téż w koczewsczi gwarze (Sychta 91) ë spòtikómë go równak w dls. (holiś).

[15] Z dniem. lîden (gniem. leiden, nëd. lijden) (Hinze 1965: 314)

[16] Z dniem.  Waren (gniem. Währen, pòr. Dłuż. Warnowaś; Hinze 1965: 509)

[17] Z prëskò-niem. dîre ( dn. dûren, gn. dauern, Hinze 1965: 162)

[18] Z wschódnowestródnoniem. traffen (gniem. trefen, pòr. czes. trefit)

[19] Téż lëmac/lëmòwac, z dniem. lîmen (gniem. Leimen, nëd. lijmen)

[20] Z dniem. sich iwern (gniem. eifern, Hinze 1965: 250)

[21] Z dniem. beden  (nëd. bieden, gniem. bieten)

[22] Z romańsczégò (francëzczégò) jinfinitiwnégò kùnôszka, dn. (téż nëd) –eren, gn. –ieren (skandinawijsczé –ere/era), pòr. chòrwatsczé ë bùlgarskò-macedońsczé –ira- (greccz. –aro w czasnikach jitalëjansczégò pòchòdzenia)

[23] Napr. (Polański 1967: 81) komot: komoją, komăs, komă/komojě; komol; *komoj; komoně (z niem. kommen). Pòr.kasz. halac: halajã/halóm, halôsz, halô; halôł;  halôj; halóné.

[24] Zmian i/y> i/uë sã òdbëła wierã w 17im stalatim

[25] Z dniem. rîden (nëm. rijden, gniem. rektem, czes. rajtovat, dłuż. rejtowaś)

[26] Dniem.-nëd. leveren z hanzowi terminologie (téż liwrung, liwrunga), òd tuwò gniem. liefern, pòr. czes. lifrovat, dłuż. librować

[27] Dniem. rîsen, nëd. reizen, gniem. reisen, pòr. aniel. rise 

[28] Dniem. rek(n)en, nëd. rekenen, gniem. rechnen, wsniem. rachen (> dłuż. Rachnowaś, pol. Rachować > ukr. rachuvaty, biał. rachavać)

[29] Dniem.-nëd. redden, gniem. retten, wsniem. raten (> pol., ukr. rjatuvaty, biał. ratavać)

[30] brau

[31] Téż merkòwac (niem. merken) abò bez pòlaszëznã z tipòwò lechicką zmianą miarkòwac

[32] Z wdn. Krîgen (gn. kriegen, nëd. Krijgen), kòntrahowanô słowińskô fòrma je krac. Ten czasnik béł czãsto ùżiwóny w gwarze słowińsczi ë nordowò-zôpôdny kaszëbiznie, dali na wschód jakno kònkùrencëjô słowiańsczégò dostac.

[33] Cenôwa we swòjim Skôrbù przepisôł pôra tekstów zebranych Hilferdingã we swòji sławoszënsczi gwarze

[34] Nină tåi vit vėsěm ṭọ ťicer krigol (Ninia të òd wszëtczëch kòsz krigôł; Polański 167: 198)

[35] Prawie ta sporłączanié ôdpôwiodô germańsczémù tipù Wir haben nichts zu tun. Wi hebben nix to don. We hebben niets te doen. Ni mómë nick do robieniô.